Als we om ons heen kijken dan zien we steeds meer crises: klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, milieuvervuiling, watertekorten, vluchtelingenstromen en oorlog. Grote problemen die het leven zoals we het kennen bedreigen. Wat we doen is niet volhoudbaar, maar aanpassen blijkt moeizaam. Je kan overal analyses lezen over de tekortkomingen van onze systemen, de mensheid en de noodzaak van een ander paradigma. Na vele frustraties heb ik een serie sleutels voor transitie gevonden. En het leuke is dat we ons daarvoor alleen maar een paar simpele waarheden hoeven te herinneren!

 

Wat is transitie eigenlijk?

Een groep wetenschappers bracht ons voedselsysteem in kaart en maakte daarbij gebruik van het ‘IJsbergmodel’. Dit is een methode om complexe systemen te beschrijven en beter te begrijpen. Het topje van de IJsberg bestaat uit ‘symptomen’: de maatschappelijke gevolgen van ons handelen, bijvoorbeeld biodiversiteitsverlies en ongezondheid. Deze symptomen worden veroorzaakt door ‘praktijken’: dingen die mensen doen. Onder water, liggen de delen van het systeem waar we ons vaak niet van bewust zijn. Hier ligt de structuren-laag: beleid, regels, financiering en organisatiestructuren die ervoor zorgen dat bepaalde praktijken versterkt worden. Onder de structuren liggen de paradigma’s: de basisgedachten die bepalend zijn voor het ontstaan van de structuren en daaruit voortvloeiende praktijken.

Onderin de blauwe IJsberg – het bestaande voedselsysteem – zie je dat die gebaseerd is op de gedachten: ‘voedsel = economie’ en ‘de mens staat boven de natuur’. De wetenschappers onderzochten ook welk voedselsysteem we nodig hebben om de huidige problemen op te lossen, dit is weergegeven in de groene IJsberg. Hier zie je als basisgedachten ‘voedsel als gemeenschappelijk goed’ en ‘zorg en verbinding’.

De twee ijsbergen laten mooi zien wat transitie inhoudt: fundamenteel anders denken en doen. Om de crises van onze samenleving op te lossen is het nodig radicaal anders te denken en onze economie, machtsstructuren en overheden anders te organiseren. En daar komt de lastigheid: de bestaande ideeën en structuren houden de bestaande praktijken in stand. Als je begint het anders te doen dan loop je er tegenaan dat ‘transitie niet kan’. Er is bijvoorbeeld geen regelgeving en ondersteunend beleid voor agro-ecologische landbouwpraktijken, geen onderwijs dat onze verbinding met de natuur centraal stelt en geen economische theorie die uitgaat van ‘genoeg voor iedereen’. Als je deze regels wil veranderen dan loop je er al snel tegen aan dat de macht om de systeemknop om te zetten ontbreekt: er is geen politicus of CEO die het roer zomaar even om kan gooien. Wat wel kan is sociale innovatie: bestaande problemen op een nieuwe manier benaderen.

 

Sleutels voor transitie – waarheden van de natuur

Tijdens mijn studie Milieuhygiëne hadden we al lange gesprekken over de paradigmashift die nodig was. Mede hierdoor ging ik bij de overheid werken om het systeem van binnenuit te veranderen en werd ik verandermanager. Naast vele frustraties heb ik inmiddels een paar sleutels gevonden die transitie wel mogelijk maken. Geen rechtstreekse ‘knop’ om het roer om te gooien, wel een radicaal andere benadering. Want de paradigmashift is eigenlijk niet moeilijker dan het ophalen van een paar herinneringen die iedereen eigenlijk al weet.

 

Herinnering 1: O ja, we zijn al deel van de natuur!

Als je naar de IJsbergen kijkt en naar de diverse analyses van de crises waar we voor staan dan staat daarin centraal dat we onze verbinding met de natuur moeten herstellen. Dat klopt! En daarvoor hoeven we niet al te ingewikkelde dingen te weten of te begrijpen: zonder gezonde ecosystemen is er geen leven. Wat we ook doen, hoe machtig of onmachtig we ook zijn: we zijn allemaal afhankelijk van natuurlijke processen. Hoe ongemakkelijk ook: niemand kan zonder zuurstof gemaakt door het plantenrijk, niemand kan zonder lichaam gemaakt door andere levende wezens (planten en dieren) op te eten. We zijn dus al verbonden met de natuur en zullen dat altijd blijven!

 

Herinnering 2: mijn eigen lichaam is van de aarde

Je denkt er meestal niet over na, maar jouw hele lichaam is gemaakt van wat je hebt gegeten! Neem even de tijd om dat tot je door te laten dringen: al jouw atomen en moleculen heb je via je eten opgenomen. Ze komen ergens vandaan en gaan straks weer ergens naar toe. Jouw materie is al een eeuwigheid in omloop en wordt steeds iets anders. Misschien was een deel van jouw grote teen ooit een mammoet, je spieren dragen je omdat ze planten en dieren verbranden en in je buik woont een enorme populatie bacteriën. Kortom: jij bent een stukje van de eeuwige kringloop van de aarde!

mini-visualisatie: wat heb jij bij je laatste maaltijd gegeten? Voel je nog hoe voldaan je buikje daarvan is? Waar kwamen al die ingrediënten vandaan? Waar groeiden ze? Hoe kon jouw eten daar groeien? Denk bijvoorbeeld aan de bodem met de wormen, het water, de zon en de lucht die nodig waren om tot een groente of vrucht uit te groeien. Een heel ecosysteem met vogels en insecten er omheen die het beschermden en bevruchtten. De boer(in) die er maanden voor zorgde?

Wat roept dit bij je op?

Als ik deze visualisatie doe met groepen dan raakt dit mensen vaak diep. Ze voelen dankbaarheid, verbinding, liefde of ‘iets religieus’. Deze voel-oefening doen met je eigen lichaam is belangrijk omdat hier de paradigmashift pas echt binnen kan komen. Je denkt niet alleen met je hoofd over systeemverandering, maar je wordt deel van het systeem aarde en daarmee maak je in een paar minuten de oversteek van de blauwe naar de groene ijsberg. Hier ‘schiet je wortel’ en verbind je je met de aarde.

 

Herinnering 3: reageren op de levende omgeving

Ecosystemen zijn een web van levende organismen die in de onderlinge verbinding op elkaar reageren. Als er te veel uilen zijn dan nemen de muizen af en daardoor neemt het aantal uilen ook weer af. Zo ontstaat een dynamische balans. De reactie op elkaar (feedback) kan je zien als een informatie-uitwisseling, het is één van de manieren waarop de natuur ‘praat’. Als er overstromingen zijn dan is er in de loop van de rivier iets verstoord. Dit geeft een prikkel aan de levende organismen op die plek: pas je aan! De spanningen en instabiliteit laten zonder oordeel, maar heel duidelijk zien dat wat er gebeurt vraagt om aanpassing.

Wij hebben als mensen veel moeite om te luisteren naar de feedback van de natuur. We geloven in een economisch systeem dat doet alsof alles altijd maar kan groeien, terwijl we deel zijn van de kringlopen waarin ook afsterven voorkomt. We hebben een cultuur van zogenaamd losse individuen die alles voor zichzelf kunnen bepalen, maar zijn deel van één groot levensweb. De huidige crises zijn de roep van onze omgeving om ons aan te passen.

Als we gaan ons herinneren dat de crises boodschappen zijn uit onze omgeving, dan biedt dat handelingsperspectief. Als deel bent van een stelsel van verbindingen maakt het uit wat jij doet! Je kan reageren en je aanpassen want je bent deel van het wonder van het leven! Jouw verbindingen met de mensen, de dieren en de planten om je heen zetten het geheel in beweging!

Drie kleine herinneringen, maar hiermee maak je wel de grote paradigmashift: je bent weer deel van het grote geheel. Verder aan de slag met transitie? Kijk dan ook eens naar de serie artikelen over organisatie in transitie om jouw plek in het grote geheel in te nemen!