Voel je je weleens beperkt in wat jij kunt betekenen voor de grote veranderingen die nu nodig zijn? Neem een voorbeeld aan de mieren en geef mee vorm aan onze toekomst!

In herinneren als sleutel voor transitie laat ik zien dat fundamentele verandering zich voltrekt via ons en de plek waar we zijn. Omdat je al deel bent van een stelsel van verbindingen ben je mede vormgever van het systeem. Door je eigen systeem te benutten als plek om te voelen wat nodig is en in beweging te komen geef je méé vorm aan de toekomst!

Mieren als voorbeeld

Mierenpaden vind ik hiervoor altijd een prachtig voorbeeld. Een mierenpad ontstaat door reactie op de omgeving en op elkaar. Mieren banen zich een weg door de omgeving, bijvoorbeeld om voedsel te zoeken, tot ze dit hebben gevonden. Elke keer als een mier ergens loopt dan laat ze een klein beetje geur achter, zo ‘vertellen’ ze de andere mieren hun verhalen. Als steeds meer mieren dit geurspoor volgen, dan ontstaat langzamerhand een zichtbaar mierenpad als structuur. De mieren maken dit pad door takjes en blaadjes te verwijderen, waardoor het lopen op het mierenpad voor mieren steeds makkelijker wordt. Het gemak maakt dat langzamerhand een soort snelwegen naar voedselbronnen in de buurt van het nest ontstaan. Tegelijkertijd is er nog steeds de vrijheid voor individuele mieren om andere mogelijkheden te verkennen, dat zie je in het ‘chaotisch’ rondkrioelen als je in detail naar een pad kijkt: lang niet alle mieren volgen het mierenpad.

Het mierenpad is een dynamisch onderdeel van de overlevingsmogelijkheden van het gehele nest. Het pad maakt het makkelijker om meer mieren te voeden, waardoor de overlevingskansen toenemen. De balans ontstaat door te reageren op informatie uit de omgeving: wat is aanwezig dat benut kan worden en wat zijn de belemmeringen waar we rekening mee moeten houden? Voldoende voeding geeft de impuls om te groeien en gevaar – zoals een groene specht die mieren eet – roept bescherming van de poppen op.

Dit gedrag inspireert me om over mensen na te denken. Mensen zijn immers net als mieren gemeenschapsdieren. We kunnen niet goed overleven zonder anderen: we hebben elkaar nodig om op te groeien, hebben een intrinsieke behoefte aan contact en onderlinge communicatie. Als wij onszelf van een afstand bekijken, dan zijn we dus geneigd om de ‘geursporen’ van anderen te volgen: we moeten wel doen wat de anderen om ons heen doen, omdat we anders de verbinding met de groep verliezen. De sociale binding verliezen betekent isolatie en dus ‘de dood’. Tegelijkertijd zijn mensen creatieve, zelfstandige wezens: we hebben persoonlijke ervaringen en gedachten, zijn unieke individuen en kunnen zelf bedenken welke richting ons bevalt.

Het beeld van de mieren en de betekenis daarvan voor mensen heeft me nooit meer losgelaten. Kennelijk zijn er altijd twee krachten aan het werk: bij de groep blijven of je eigen weg gaan. Bij de groep blijven heeft als voordeel dat je geen afwijkend gedrag vertoont en dus geen sociale uitsluiting of eenzaamheid hoeft te vrezen. Als je je eigen weg gaat, dan heeft dat als voordeel dat je meer ruimte kan ervaren om je als individu te ontplooien en je creativiteit te ontwikkelen.

Hoe dan?: jouw plek in het ecosysteem benutten

Onszelf vergelijken met mieren geeft ons nieuwe mogelijkheden voor transitie. Net als mieren zijn we onderhevig aan de groepscultuur en hebben we autonomie. Beide krachten zijn van belang voor ons overleven: we zijn deel van de gemakkelijk te volgen structuren zoals hiërarchische organisaties. We kennen de weg en weten ‘hoe het hoort’ in onze bestaande systemen. Onze paden zijn geasfalteerd, onze ‘kantoor-nesten’ van steen: het zijn structuren uit het verleden die bijdragen aan onze samenleving. Tegelijkertijd vraagt de omgeving nu om aanpassingen: klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en sociale ongelijkheid laten zien dat de huidige structuren onvoldoende antwoord bieden voor de toekomst. De omgeving geeft ons feedback en roept om aanpassingen, maar de bestaande structuren reageren niet snel. We kunnen niet meer wijzen naar ‘de beslissers’, want er is geen centrale transitiemacht die het roer om kan gooien: iedereen zit op zijn of haar eigen plek ‘vast’ in het bestaande mierenpad.

Daardoor zien we onszelf vaak als onmachtig, waar we ook zitten, welke rol we ook vervullen, de structuren laten aanpassingen niet zomaar toe: ook niet voor een minister-president of een CEO. Door ons te gedragen als de natuur hervinden we onze eigen macht: we kunnen ieder onze eigen plek in het systeem gebruiken als aangrijpingspunt voor verandering. We kunnen – òmdat we allemaal deel zijn van het grotere geheel ook invloed uitoefenen op het geheel!

Net als mieren hebben we altijd een klein beetje ruimte om te doen wat nodig is: een beetje tijd waarover je zelf kan beschikken, keuzeruimte binnen je functie. Handelen in afstemming met de natuur betekent een verschuiving van ons perspectief naar onze eigen plek. Als we onszelf als mieren zien dan staan we allemaal op een kruispunt in een stelsel van verbindingen. Deels heb je je voeten in het oude verhaal en ben je beperkt door verbindingen en afhankelijkheden van het oude mierenpad, deels is er ruimte in je leven om iets anders te doen dan je gewend bent en kan je nieuwe geursporen achter laten in je omgeving. Er is altijd ruimte om nieuwsgierig te zijn, op onderzoek uit te gaan, een klein experiment te doen. Als we allemaal vanuit onze eigen plek de stappen zetten die we wèl kunnen doen, dan zetten we het geheel in beweging.

Transitie vindt plaats aan de basis waar het leven geleefd wordt: in jouw leven. De fundamentele en radicale verandering die nodig is voltrekt zich via ons en de plek waar we zijn. Vanuit je eigen plek ben je deel van een stelsel van verbindingen: in deze verbindingen wordt steeds iets aangepast in reactie op elkaar, waardoor het geheel steeds in verandering is.

Als deel van de natuur ben je automatisch in verbinding met je omgeving èn ben je een organisme met ruimte voor eigen keuzes. De realisatie dat we deel zijn van een ecosysteem met een heel stelstel van verbindingen om ons heen laat ons op onze plek vallen èn geeft van daaruit handelingsperspectief.

En dat levert een radicaal idee op: Het komt op ons aan om de toekomst op te bouwen en we kunnen daarvoor alles om ons heen benutten!